Theo số liệu từ Cục Hải quan Việt Nam, hoạt động xuất khẩu hàng hóa sang Hoa Kỳ trong quý I đã đối mặt với nhiều thách thức khi kim ngạch chỉ đạt khoảng 39 tỷ USD, sụt giảm gần 10% (tương đương hơn 4,3 tỷ USD) so với cùng kỳ năm ngoái.
Trong đó, nhóm hàng gỗ và các sản phẩm từ gỗ chịu tác động mạnh nhất khi giá trị xuất khẩu giảm gần 1 tỷ USD, xuống còn mức 2 tỷ USD.
Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự suy giảm này là do áp lực ngày càng lớn từ các biện pháp phòng vệ thương mại, điển hình là việc Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) công bố kết luận sơ bộ vào đầu tháng 3 về vụ điều tra chống bán phá giá đối với gỗ dán và gỗ trang trí nhập khẩu từ Việt Nam.
Theo kết luận này, các mức thuế áp dụng là rất cao, dao động từ 191,85% đến 194,8% đối với các bị đơn bắt buộc; trong khi đó, khoảng 50 doanh nghiệp khác cùng các đơn vị còn lại cũng phải chịu mức thuế suất riêng biệt và toàn quốc lên tới 193,32%.
Hiện nay, Hoa Kỳ cũng đã khởi xướng 2 cuộc điều tra theo Mục 301 đối với Việt Nam, bao gồm: (1) tình trạng dư thừa công suất mang tính hệ thống trong các ngành sản xuất, chế biến và (2) việc hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ có sử dụng lao động cưỡng bức.
Liên quan đến diễn biến này, tại hội thảo ngày 25/3/2026, GS. Trần Ngọc Anh nhận định, sau giai đoạn áp dụng “phụ phí nhập khẩu tạm thời” 10% trên toàn cầu để bảo vệ cán cân thanh toán, Washington đang chuyển sang giai đoạn mới khi khởi xướng điều tra theo Mục 301, ngay sau khi chính sách thuế tạm thời hết hiệu lực.
Theo GS. Ngọc Anh, có thể xuất hiện 3 kịch bản chính. Thứ nhất, khả năng cao Hoa Kỳ sẽ chính thức áp thuế theo Mục 301 với mức 20 - 30%. Thứ hai, nếu áp lực lạm phát và các rào cản pháp lý gia tăng, chính sách có thể được thu hẹp, đưa thuế về mức thông thường. Kịch bản còn lại là hai bên tiến hành đàm phán, trong đó Hoa Kỳ sử dụng thuế như một công cụ gây sức ép để đạt được các thỏa thuận có lợi hơn.
Từ đó, ông Ngọc Anh khuyến nghị các doanh nghiệp sản xuất khẩu của Việt Nam cần chủ động chuẩn bị, đặc biệt về mặt pháp lý, nhằm sẵn sàng ứng phó với các cuộc điều tra thương mại có xu hướng gia tăng trong thời gian tới.
Năm 2026, toàn ngành hướng đến mục tiêu xuất khẩu 18,5 - 19 tỷ USD, Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) đánh giá, đây là mục tiêu khá khiêm tốn, nếu các điều kiện thị trường toàn cầu thuận lợi. Tuy nhiên, hiện doanh nghiệp đối mặt với nhiều thách thức lớn.
Trong đó, đáng chú ý là rủi ro thương mại gia tăng và việc EU triển khai Quy định chống gây mất rừng và suy thoái rừng (EUDR). Các thị trường lớn yêu cầu truy xuất nguồn gốc chặt chẽ hơn, các tiêu chí đảm bảo gỗ hợp pháp và chứng chỉ quản lý rừng bền vững, giảm phát thải carbon ngày càng khắt khe hơn. Nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa đủ nguồn lực để đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này.
Hoa Kỳ đang chiếm trên 50% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành, để đạt được mục tiêu đề ra, về giải pháp trước mắt, lãnh đạo VIFOREST cho biết, doanh nghiệp Việt vẫn đang tích cực trao đổi với đối tác Hoa Kỳ nhằm chia sẻ chi phí và tìm giải pháp thích ứng. Song song với đó, doanh nghiệp cũng rà soát quy trình quản trị rủi ro, tối ưu chi phí và nâng cao năng lực tuân thủ để thích ứng tốt hơn với môi trường kinh doanh biến động.
Về trung và dài hạn, lãnh đạo VIFOREST nhấn mạnh, ngành gỗ cần tái định vị chiến lược phát triển, đặc biệt tại thị trường Hoa Kỳ; đồng thời mở rộng sang các khu vực tiềm năng khác nhằm giảm sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường đơn lẻ. Hướng đi quan trọng là chuyển từ tăng trưởng dựa trên sản lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Đòi hỏi doanh nghiệp đầu tư mạnh hơn cho thiết kế, xây dựng thương hiệu riêng và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu thay vì chỉ gia công.
“Đồng thời, nếu có sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, các bộ ngành và cộng đồng doanh nghiệp, ngành gỗ Việt Nam hoàn toàn có thể đạt và vượt mục tiêu 18,5 - 19 tỷ USD trong năm 2026.
Điều quan trọng hơn là cần hướng tới một ngành công nghiệp gỗ có khả năng chống chịu các cú sốc thị trường tốt hơn, có sức “đề kháng” mạnh mẽ hơn và tự cường nhiều hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu”, đại diện VIFOREST nhấn mạnh.
